خلاصه ای ازصحبت شنبه 03آذر 1396 در کانون فارغ التّحصیلان دانشکده فنّی، گروه صنعت، معدن و تجارت

 اولین چاه اکتشافی نفت در آمریکا در سال6583 میلادی در ایالت پنسیلوانیا حفر شد .بدنبال آن چاههای دیگری در آن ناحیه حفر گردید و تولید روزانه نفت بتدریج زیادتر شد ولی پس از چند سال تولید رو بکاهش گذاشت و تصوّر چنین بود که چاه نفتی پدیده ای استثنایی بوده است .ولی چند سال بعد در نقاط دیگر آمریکا میدانهای جدید نفت کشف گردید،بعنوان مثال،میدان تگزاس شرقی کهتولید بسیار زیاد از آنکهباعث شد بهای نفت در بازار سقوط کرده منجر به ورشکستگی تعدادی از تولید کنندگان نفتدر آنزمانگردد .

در یک قرن و نیم گذشته در آمریکا و بطور کلّی در جهان این پدیده بارها تکرار شده است .برای چند سال،موفقیّت در عملیات اکتشاف و توسعه میادین نفت منجر به بالا رفتن تولید و ازدیاد عرضه نفت در دنیا شده است ولی بتدریج تولید روزانه میادین افت کرده و فعّالیّتهای اکتشافی نتوانسته است کمبود نفت را جبران کند و این کمبود یادآور این اصل شده کهمنابعنفتپایان پذیر و تمام شدنی است .همانطور که در دبیرستان آموختیم طیّ میلیونها سال تاریخ زمین، مواد آلی در کف دریاها انباشته شده و بتدریج در زیر رسوبات بعدی در اعماق زمین مدفون گردیدهو در درجات حرارت بالابتدریج مولکولهای بزرگ آلی شکسته شده و تبدیل به نفت و گاز شده است .

نفت و گاز تولید شده که سبکتر از آب شور اطراف بودبتدریج از مسیر ترکها و خلل و فرج سنگها به بالا مهاجرت کرده و نها یتاً در زیر لایه های غیر قابل نفوذ جمع شده و میادین نفت و گازی را تشکیل داده اند که زمین شناسان در بیش از یک قرن گذشته بتدرج کشف کرده و مهندسین نفت آنها را تولید کرده اند.پرواضح است که نتیحه فرایندتولید نفت و گاز که میلیونها سال بطول انجامیده مقدار معیّنی نفت و گاز است و در زمان ما این پدیده قابل تجدید نیست. نفت تمام شدنی و تولید نفت پایان پذیر است. همچنین واضح است که در فعّالیّتهای اکتشافی، میادین بزرگتر را زودتر و راحتتر میتوان پیدا کرد و هر چه جلوتر رویم پیدا کردن میدانهای کوچک مشکلتر خواهد بود .

اما تجربه نشان داده که با پیشرفت علم و تکنولوژی متخصّصین نفتی موفّق شده اند میدانهای جدید کشف کنند و تولید نفت دوباره بالا رفته است .نمونه چند سال اخیر از کشف وازدیادتولید نفت که اغلب از آن آگاهی داریم نفت و گاز از لایه های رسی وسنگهایمتراکم-shale& tight rocks-است که آمریکا را از کشوری وارد کننده گاز بهکشوری صادر کننده تبدیل

کرده و همچنین اثری باور نکردنی بر تولید نفت آن کشور گذاشته است .

لازم است بخاطر آورد که تولید نفت خام آمریکا پس از یک قرن فعّالیّتهای اکتشاف و تولید در آن کشور در ماه نوامبر سال6393میلادی به حد اکثر تولید روزانهُبیش از ده میلیون (63311 )بشکه رسید و از آنزمان به بعد یعنی حدود چهل سالتولید نفت آمریکاروندی نزولی داشت بطوریکه در پاییزسال8335میلادی به کمتر از پنج میلیون بشکه در روز رسید .ولی با استفاده از تکنیکهای جدید تولید نفت از شیل واز سنگهای متراکم،تولید نفت خام آمریکا بسرعت افزایش یافته و در یکی دو ماه آینده (تا بهار8365یا آغاز سال 6039خورشیدی )به بیش از ده میلیون بشکه در روز یعنی بالاتر از میزان حد اکثر تولید در پائیز سال 6393میلادی خواهد رسید و پیش بینی میشود تا دو سال دیگر تولید نفت خام آمریکا از یازده میلیون بشکه در روز هم بالاتر رود .

باید توجّه کرد که شرکتهای نفتی بین المللی و شرکتهای ملی نفت در نقاط دیگر دنیا بد نبال کشف این نوع منابع هستند.اوپک (سازمان کشورهای صادرکننده نفت)برای شناخت بهتر سازمان اوپک باید بیاد آوریم که شرکتهای بین المللی سالها تقریباً تمام نفت دنیا را در اختیار داشتند و کشورهای تولید کننده نفت در مذاکرات با این شرکتها در موقعیّت ضعیفی قرار گرفته بودند .لذا تعدادی از این کشورها تصمیم گرفتند سازمانی تشکیل دهند تا در مقابل شرکتها قدرت چانه زنی داشته باشند و باین ترتیب اوپک در سال6313میلادی بوجود آمد.

در این مدت نزدیک به شصت سال وضعیت بازار بین المللی نفت تحوّلات بسیاری را سپری کرده است. خود شرکتها، سهامدارانشان، روابطشان با کشورها و نوع فعّالیتها و چگونگی عملیّاتشان تغییرات مهمّی داشته ،تعداد زیادی از آنشرکتها امروزه علاوه برتولیدنفت وگاز طبیعی و انواع مختلف انرژی، دررشته های دیگرنیزسرمایه گذاری کرده و فعّالیّتهای گسترده ای دارند .سازمان اوپک همدر این مدت تغییرات زیادی داشته است .تعدادی از کشورهای دیگر صادرکننده نفت به این سازمان پیوسته اند .اوپک در ابتدا چند سال مذاکرات زیادی با شرکتهای نفتی داشتومدّتی این سازمان خود بهای نفت را تعیین میکرد ولی از سال6359میلادی اوپک قیمت نفت را بعهده بازار گذاشته و سعی نموده با کنترل سقف تولید وباسهمیه بندی میزان تولید بین اعضاء سازمان،ثبات بازار را حفظ کرده و بهای نفت را در حدّ متعادلی نگه دارد و برای این هدف در یکی دو سال اخیر تعدادی از کشورهای صادرکننده خارج اوپک را نیز با خود همراه کرده است .

نکته مهمّی که لازم به تاُییداست اینست که اوپک سازمانی حرفه ای و غیر سیاسی است .گرچه سیاست بین المللی و روابط کشورها در بازار نفت اثرات زیادی دارد ولی دبیرخانه اوپک خدمات کارشناسی شایسته ای در جمع آوری آمار و اطّلاعات و تجزیه و تحلیل آنها و ارائه این نتیجه گیریها به کشورهای عضو انجام میدهد .کارشناسان کشورهای عضو این مطالعات را برای وزرای خود خلاصه میکنند و وزراء بادانستن این تجزیه و تحلیلها و اطّلاعو آگاهی از منابع دیگر،در اجلاس اوپک شرکت میکنند.گرچه سیاست بین المللی و روابط سیاسی بین کشورهای عضو واقعیّتهائی است که وزراء طبیعتاً در نظر دارند ولی تصمیماتشان در کنفرانسهای اوپک اصولاً حرفه ای است و بستگی به شناخت آنها از و ضعیّت بازار نفت دارد .

متاُسّفانه عدّه ای از خبرنگاران و مفسّرین،چالشهای سیاسی بین کشورهای عضو را در گزارشهای خود بیش از اندازه مهم نشان میدهند ولی این برداشت صحیح نیست چنانکه در طیّهشت سال جنگ تحمیلی،وزرای ایران و عراق در جلسات اوپک در مذاکرات شرکت کرده و در محیطیحرفه ای و کارشناسی به بحث و تبادل نطر میپرداختند.با وجود انتقاداتی که گاهی به اوپک میشود و مثلاً در ایران خودمان عده ای عضویت در این سازمان را بیهوده قلمداد میکنند، ولی اوپک سازمانی لازم و مفید است که اگر و جود نداشت باید ایجاد میشد .

اوپک تنها سازمان موفّق کشورهای در حال توسعه است .کشورهای صادرکننده مس، موز، قهوه وحتّیگل و محصولات مشابه، میزان صادرات محصولاتشان و بهای آنها در اختیار شرکتهای بزرگ بین المللی و خریداران و شرکتهای عظیم وارد کننده است .این وضعیّت غیر عادلانه باعث شده که حتّی عده ای از مردم عادّی در کشورهای مصرف کننده به حمایت ازتولید کنندگان وصادرکنندگاناین محصولاتبرخواسته اند .

مردمان کشورها ی صادر کننده آرزو میکنند که وزرای کشاورزی آنها گاهی با یکدیگر ملاقات و تبادل نظر کننددر حالیکه وزرای کشورهای صادر کننده نفت هر سال چند ملاقات رسمی برگزار میکنند و بارها در کنفرانسهای مختلف و یا تلفنی با یکدیگر گفتگو و تبادل نظر دارند .مهمتر اینکه اوپک دارای دبیرخانه ای با کارشناسان و متخصّصینی است که مدام بازار نفت و انرژی را دنبال کرده آنرا تجزیه و تحلیل نموده و محاسبات و پیش بینی های کوتاه و دراز مدّت برای آینده نفت و اوپک انجام میدهند.نکاتی برای ایران خودمان و دید دراز مدّت بازار نفتتو ضیحات مختصری که در مورد اهمیّت کاربرد تکنولوژیهای مدرن در اکتشاف و بهره برداری نفت در بالا آمد موُیّد این است که ما باید سعی کنیم در کاربرد تکنولوژیهای نوین در صنایع نفت و گاز خود از دنیا عقب نمانیم و در بعضی بخشها این کاربرد لازم و حیاتی است. بعنوان مثال باید توجّه داشت که در صد زیادی از ذخایر نفتی کشورمان در میدانهائی قرار دارد کهبعضی از آنهاتا حدود پنجاه سال از عمرشانمیگذرد. تولید روزانه هریک ازاین میادین که در گذشته بیش ازیک میلیون بشکه بود اکنون به دویست –سیصد هزارتنزّل پیداکرده است. جلوگیری از افت بیشتر تولید و مهمتر از آن جلوگیری از ادامه صدمات بمخزن و تکیه بر برداشت صیانتی از این میادین وظیفه خطیری است بر عهده ما که مخصوصاً در مقابل نسل آینده مسؤول هستیم. ولی رسیدن باین هدف نیاز به شناختدقیق هر مخزن، پژوهشهای اولیّه، انجام آزمایشهای تخصّصی در قسمتهائی از مخزن و نهایتاً پیاده کردن روشهای مربوطه در تمام مخزن است. پر واضح است که این فعّالیّتها نیاز به تعداد زیادی متخصّصین در رشته های مختلف و مخصوصاً سرمایه گذاری سنگین دارد وانجام هر پروژه چندین سال طول خواهد کشید.پیاده کردن چنین پروژه هائی میتواند توسّط شرکت ملّی نفت ایران یا شرکتهای خارجی و یا توسّط هر دو باشد. تصمیم در مورد چگونگی پیاده کردن این پروژه ها بستگی به سیاستهای کلّی دولت و مجلس شورای اسلامی دارد ولی انجام سیاست انتخاب شده باید غیر سیاسی بوده و توسّط گروه های کارشناسی و حرفه ای صورت گیرد.

نکته مهم دیگر اینست که کاربرد تکنولوژیهای نوین،تولید نفت در دنیا و رقابت با اوپک و خاورمیانه راافزایش داده استبطوری که کلّ تولید نفت خام اعضای اصلی اوپک و کلّ تولید سایر کشورهای نفتی دنیا در دهه 6393میلادی هر یک حدود 03میلیون بشکه در روز بود ولی بر اثر تحوّلات فوق الذّکر ارقامتولیددر سال 8369میلادی حدود 03میلیون بشکه در روز برای کشورهای اصلی اوپک وحدود 83میلیون بشکه در روز برای سایر کشورهای نفتی بوده است. به عبارت دیگر وابستگی دنیا به نفت اوپک بتدریج کاهش یافته. همچنین کاربرد تکنولوژیهای نوین باعث تولید انرژیهای رقیب و جایگزین نفت شدهو مهمتر از همه،راندمان مصرف انرژی و نفت را در دنیا افزایش داده استودر آینده تقاضا در بازار نفت بآن اندازه کهقبلاًفکر میکردیم نخواهد بود.باضافه بایدبخاطر سپرد کهبا ادامه پژوهش و عملی شدن تکتولوژیهاینوین و اتّخاذ برنامه هایمناسب توسّط دولتها در کشورهای مختلف دنیا، این روند با سرعت ادامه دارد وما نبایدفرض کنیم کهاقتصاد کشورمان بتواندبرای همیشه متّکی به نفت بماند.

یادداشت-منظور از «اعضای اصلی اوپک »در این نوشته :امارات متّحده عربی، ایران، عراق،عربستان، قطر و کویت در خلیج فارس و الجزیره، لیبی،نیجریا و ونزوئلا