بر اساس گزارش­ های منتشر شده، بخش زیادی از کشور هم اکنون در گیر معضل کمبود آب می ­باشد. در بسیاری از شهرها برداشت آب­ های زیر زمینی به حد بحران خود رسیده است. در تصویر زیر وضعیت آب هر کشور در سال ۲۰۴۰ بررسی شده است.

همان­طور که مشاهده می­ شود کشور عزیزمان ایران در کنار دیگر کشورهای منطقه بیشترین میزان برداشت از منابع آبی را داراست. این در حالی است که سرانه منابع آبی تا سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۳ سال ۱۹۹۰ خواهد بود. این در حالی است که میزان بارش ­های کشور نیز حدود ۱.۳ متوسط جهانی است. راهکار چیست؟

مصارف آب در صنعت پتروشیمی را می­توان به سه قسمت تقسیم نمود: آب مورد نیاز در فرآیند، آب مورد نیاز در برج ­های خنک کننده و تولید بخار و در نهایت آب مورد نیاز در مصارف عمومی. در این بین سهم دو مورد اول حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد از آب مصرفی در یک واحد پتروشیمی می­ باشد.

در صنعت پتروشیمی علی رغم گستردگی فرآیندها، اغلب آن­ها با آزاد شدن گرما همراه هستند که می­ بایست تحت کنترل قرار گیرد و مناسب ترین روش استفاده از آب جهت تبادل حرارتی می ­باشد. سهم استفاده از آب فرآیندی در یک واحد پتروشیمی بین ۵ تا ۲۰ درصد می­ باشد. همچنین بخش عمده­ مصرف آب در یک واحد پتروشیمی برای برج های خنک کننده و تولید بخار می­ باشد که حدود ۷۵ تا ۹۰ درصد می­باشد.

در حال حاضر سناریوهای جدیدی جهت تامین آب مجتمع ­های پتروشیمی پیشنهاد شده که می­توان به موارد زیر اشاره نمود:

• تامین آب از طریق تصفیه پساب­ های شهری

• احداث مجتمع­های پتروشیمی با سیستم خنک کننده­ هوایی

در این بین گویا مورد اول کمی منطقی تر به نظر آید. در واقع با توجه به بحران آب در سال­ های آتی در کشور انتظار می­رود که پساب ­های تصفیه شده در آینده بخشی از تامین آب واحدهای پتروشیمی و پالایشی بر عهده گیرد. در خصوص استفاده حداکثری از فن ­های هوایی، در خوش بینانه ­ترین حالت می­تواند منجر به کاهش ۳۵ مصرف آب در خنک کننده باشد.

در حال­حاضر روش ­های مختلفی جهت تامین نیاز آب واحدهای پتروشیمی در کشور به کار گرفته می ­شود. به عنوان نمونه در پتروشیمی مبین و دماوند از آب دریا، در منطقه­ ویژه اقتصادی از رودخانه­ کارون، در اصفهان و شیراز از آب سد و در نهایت در پتروشیمی اراک از چاه­ های عمیق استفاده می­ گردد. در واقع با توجه به وضعیت تامین آب در کشور و همچنین وجود خوراک پتروشیمی در مناطق جنوبی در حاشیه­ خلیج فارس و دریای عمان، شاید بهترین و مقرون به صرفه ترین روش، احداث واحدهای پتروشیمی در کنار این دو دریا می ­باشد. از دیگر مزایای این منطقه می­ توان به دسترسی به آب­ های آزاد و کاهش هزینه­ صادراتی محصول اشاره کرد.

با توجه به تصویر بالا نیز شاید بهترین مناطق از حیت تامین آب واحدها، سواحل دریای خلیج فارس و عمان باشند که البته می­ بایست از طریق فرآیندهای آب دریافتی از آن­ را شیرین سازی کرد. در حال حاضر روش­ های مختلفی جهت تامین آب مورد نیاز واحدهای پتروشیمی از طریق شیرین­ سازی آب دریا به کار گرفته می­ شود که از این بین روش اسمر معکوس(Reverse Osmosis) و تبخیر ناگهانی چند مرحله ­ای (Multi-Stage Flash) از فراوانی بیشتری برخوردار می ­باشد. به عنوان مثال در پتروشیمی فجر حدود ۱۰ دستگاه اسمز معکوس وجود دارد که به طور همزمان حداکثر ۹ دستگاه کار می­ کنند.

وب سایت مرکز مطالعات زنجیره ارزش معتقد است که با توجه به مزیت خوراک پتروشیمی در مناطق جنوب کشور، دسترسی به آب دریا جهت تامین آب مورد نیاز و همچنین سهولت صادرات محصولات تولیدی، می­ بایست از ارائه مجوز احداث به واحدهای مناطق کم آب کشور ممانعت به عمل آید. همچنین با توجه به خشک بودن دیگر کشورهای خاورمیانه، می­ بایست به دقت برنامه ریزی این کشورها را در توسعه صنعت پتروشیمی مورد تجزیه و تحلیل قرار داد. این نکته نیز شایان توجه است که هر چند سواحل شمالی کشور از حیث تامین آب مورد نیاز صنعت از پتانسیل خوبی برخوردار است، منتها از حیث دسترسی به خوراک و البته بازار از مطلوبیت کافی برخوردار نیست.

_________________________________

گردآوری و تدوین توسط:

کمیته صنعت ، معدن و تجارت 

کانون مهندسین فارغ التحصیل دانشکده فنی دانشگاه تهران

تیرماه ۱۴۰۱