«بررسی جامع پیوستن ایران به توافق پاریس؛ فرصت‌ها، چالش‌ها و چشم انداز آینده»

🌍 توافق پاریس ( COP ) چیست؟

توافق پاریس یک پیمان بین‌المللی الزام‌آور است که در سال ۲۰۱۵ با امضای ۱۹۵ کشور به تصویب رسید. هدف اصلی آن، مقابله با تغییرات اقلیمی و در عین حال حفاظت از اکوسیستم‌های طبیعی و تنوع زیستی است، چون گرمایش زمین مستقیماً جنگل‌ها، اقیانوس‌ها، گونه‌های جانوری و منابع آب را تهدید می‌کند.

اهداف کلیدی این توافق (با نگاه به محیط زیست)

· محدود کردن افزایش دما به کمتر از ۲ درجه (ترجیحاً ۱.۵ درجه) نسبت به دوران پیش‌صنعتی.

· کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای به گونه‌ای که در نیمه دوم این قرن، انتشار خالص به صفر برسد (کربن خنثی).

· حمایت از احیای جنگل‌ها، تالاب‌ها و دریاها به عنوان مخازن طبیعی کربن – که مستقیماً به حفظ محیط زیست کمک می‌کند.


مکانیسم اجرایی:

· مشارکت ملی تعیین‌شده (NDC): هر کشور بر اساس توانایی خود، برنامه‌ای برای کاهش آلایندگی و اقدامات حفاظتی ارائه می‌دهد (مثلاً توسعه انرژی پاک، جلوگیری از بیابان‌زایی، مدیریت پایدار آب).

· بازنگری هر ۵ سال – کشورها موظفند هر بار تعهدات خود را بلندپروازانه‌تر کنند.

· شفافیت و گزارش‌دهی – تا همه بتوانند پیشرفت هم را بررسی کنند.

· کمک مالی و فنی کشورهای توسعه‌یافته به کشورهای در حال توسعه، برای انتقال فناوری سبز و اجرای پروژه‌های زیست‌محیطی.


ارتباط مستقیم با حفظ محیط زیست:

توافق پاریس فقط روی کربن تمرکز ندارد، بلکه بر تاب‌آوری اکوسیستم‌ها تأکید دارد:

· مقابله با خشکسالی، سیل، افزایش سطح آب دریاها.
· حفاظت از تنوع زیستی با کاهش فشار گرمایی بر زیستگاه‌ها.
· تشویق به کشاورزی پایدار و مدیریت پسماند.


وضعیت کنونی اجرای توافق پاریس(تا ۲۰۲۶)

· تقریباً همه کشورهای جهان (۱۹۵ عضو) آن را امضا کرده‌اند.

· اما تعهدات فعلی هنوز کافی نیست – برای رسیدن به هدف ۱.۵ درجه، باید انتشار گازها تا سال ۲۰۳۵ نسبت به ۲۰۱۹ حدود ۶۰٪ کاهش یابد، در حالی که میزان کاهش فعلی بسیار کمتر است.

· نخستین ارزیابی جهانی در سال ۲۰۲۳ نشان داد که باید سرعت عمل بیشتری داشت.

· چالش‌هایی مانند تنش‌های ژئوپلیتیکی و مسائل اقتصادی، همکاری برخی کشورها را کند کرده است.

مزایای عضویت در توافق پاریس
_____________________
عضویت در توافق پاریس، فراتر از یک تعهد زیست‌محیطی، دروازه‌ای به سوی فرصت‌های اقتصادی، سرمایه‌گذاری سبز و جایگاه ژئوپلیتیک بالاتر برای کشورهاست. مهم‌ترین مزایای آن عبارتند از:

فرصت‌ها و مشوق‌های اقتصادی:

· جذب سرمایه و ایجاد اشتغال: انتقال به اقتصاد سبز، یکی از بزرگترین فرصت‌های سرمایه‌گذاری از زمان انقلاب صنعتی را ایجاد کرده است. در سال ۲۰۲۴، سرمایه‌گذاری در پروژه‌های انرژی پاک به ۲.۱ تریلیون دلار رسید و رسیدن به انتشار خالص صفر تا ۲۰۵۰ می‌تواند ۱۴ میلیون شغل جدید در حوزه انرژی پاک ایجاد کند.

· افزایش تولید ناخالص داخلی (GDP):
اقدامات اقلیمی هوشمندانه، محرک رشد اقتصادی است. برآوردها نشان می‌دهد که این اقدامات می‌توانند GDP جهانی را تا ۷ درصد تا سال ۲۰۵۰ افزایش دهند و در بلندمدت (تا سال ۲۱۰۰) این رقم به ۱۳ درصد هم برسد.

· کاهش هزینه‌ها از طریق بازار کربن (ماده ۶):
کشورها می‌توانند با خرید و فروش اعتبارات کربنی، هزینه اجرای برنامه‌های ملی خود (NDCs) را کاهش دهند. پیش‌بینی می‌شود این بازار تا ۲۵۰ میلیارد دلار در سال صرفه‌جویی ایجاد کند.

· کاهش هزینه‌های بهداشتی:
کاهش آلودگی هوا ناشی از سوخت‌های فسیلی، سالانه جان میلیون‌ها نفر را نجات داده و صدها میلیارد دلار در هزینه‌های درمانی صرفه‌جویی می‌کند.

توسعه پایدار و تاب‌آوری:

· دستیابی به اهداف توسعه: برنامه‌های اقلیمی می‌توانند به عنوان نقشه راهی برای کاهش فقر، بهبود امنیت غذایی و سلامت عمومی عمل کنند.

· کمک‌های مالی و فنی: کشورهای توسعه‌یافته موظف به حمایت مالی و انتقال فناوری به کشورهای در حال توسعه هستند تا گذار به اقتصاد کم کربن تسهیل شود.

· کاهش خسارات ناشی از بلایای طبیعی: اقدام برای مقابله با تغییر اقلیم از مرگ‌ومیر و خسارات اقتصادی ناشی از رویدادهای شدید آب‌وهوایی می‌کاهد؛ بلایایی که در ۵۰ سال گذشته باعث بیش از ۲ میلیون مرگ و ۴.۳ تریلیون دلار خسارت شده‌اند.

جایگاه سیاسی و همکاری‌های بین‌المللی:

· حضور در تصمیم‌گیری‌های جهانی: کشورهای عضو در مذاکرات و تصمیم‌سازی‌های مربوط به آینده اقلیم جهان نقش دارند و از مزایای همکاری‌های فرامرزی بهره‌مند می‌شوند.

· افزایش امنیت ملی و انرژی: سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر، وابستگی به سوخت‌های فسیلی را کاهش داده و امنیت انرژی کشور را تقویت می‌کند.

· ارتقای اعتبار بین‌المللی: عضویت در این پیمان، تعهد کشور به توسعه پایدار را نشان داده و اعتبار دیپلماتیک آن را در جامعه جهانی افزایش می‌دهد.

وضعیت ایران در پیوستن به توافق پاریس
___________________________

ایران تاکنون توافق پاریس را تصویب نکرده و رسماً به آن ملحق نشده است. در واقع، ایران یکی از معدود کشورهای جهان است که این توافق را فقط امضاء کرده، اما فرآیند تصویب نهایی آن را در مجلس به انجام نرسانده است.

وضعیت فعلی ایران:

· امضا کننده، نه عضو: ایران در سال ۲۰۱۵ این توافق را امضا کرده، اما برای عضویت کامل، نیاز به تصویب مجلس دارد که تاکنون انجام نشده است.

· همراه با لیبی و یمن: ایران در کنار لیبی و یمن، از جمله آخرین کشورهایی است که این توافق را تصویب نکرده‌اند.

دلیل اصلی: تحریم‌ها

مقامات ایران بارها اعلام کرده‌اند که شرط اصلی برای تصویب این توافق، لغو تحریم‌ها است. به باور آنها، تحریم‌ها مانع از دریافت کمک‌های مالی و فنی بین‌المللی برای عمل به تعهدات زیست‌محیطی می‌شود. همچنین برخی تحلیل‌ها، جو سنگین تحریم‌ها را عاملی برای تردید ایران در این زمینه می‌دانند.

به‌طور خلاصه، ایران با وجود امضای توافق پاریس، به دلیل چالش‌های سیاسی و اقتصادی ناشی از تحریم‌ها، هنوز آن را تصویب نکرده و به جمع اعضای اصلی آن نپیوسته است.

مزایای عضویت در پیمان پاریس
____________________

بر اساس مفاد توافق پاریس، ایران به عنوان یک کشور در حال توسعه، در صورت پیوستن به این توافق، به بستری از حمایت‌های مالی، فنی و حقوقی دسترسی پیدا می‌کرد که هم‌اکنون به دلیل تحریم‌ها و عدم تصویب، از آن محروم است. این مزایا در سه حوزه اصلی قابل دسته‌بندی هستند:

۱. امتیازات مالی (دسترسی به منابع بین‌المللی)

· دسترسی به صندوق‌های بزرگ اقلیمی: امکان بهره‌مندی از منابعی مانند صندوق اقلیم سبز و صندوق سازگاری. سهمی از بودجه ۳۰۰ میلیارد دلاری مصوب برای کمک به کشورها در ده سال آینده.

· جذب سرمایه‌گذاری خارجی: رفع مانع اصلی برای جذب سرمایه و فناوری‌های سبز از خارج (Green Technologies)

· درآمدزایی از طریق بازار کربن: امکان فروش اعتبارات کربنی و مشارکت در مبادلات بین‌المللی که هم‌اکنون به دلیل عدم عضویت غیرفعال است.

· کمک‌های مالی مستقیم: دریافت کمک برای پروژه‌های مشخص کاهش آلایندگی و سازگاری با تغییر اقلیم.

۲. امتیازات فنی و تکنولوژیک

· انتقال فناوری روز: دسترسی به فناوری‌های پیشرفته در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر، افزایش بهره‌وری انرژی و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای.

· به‌روزرسانی زیرساخت‌ها: استفاده از این فناوری‌ها برای نوسازی صنایع نفت، گاز و نیروگاهی و نیز مدیریت بهتر منابع آب و گردوغبار.

· ظرفیت‌سازی و آموزش: دریافت کمک برای آموزش نیروی انسانی متخصص و ارتقای دانش فنی داخلی.

۳. امتیازات حقوقی و جایگاه بین‌المللی

· حضور در تصمیم‌سازی‌های جهانی: امکان تاثیرگذاری بر قوانین و نحوه اجرای توافق در مجامع بین‌المللی.

· ارتقای جایگاه دیپلماتیک: بهبود اعتبار بین‌المللی و تسهیل همکاری‌های منطقه‌ای و فرامرزی در حوزه محیط زیست.


چالش اصلی: شرط تحریم‌ها

با وجود این مزایا، دسترسی به تمام این امتیازات، عملاً منوط به رفع یا حداقل تسهیل تحریم‌هاست. به همین دلیل، ایران اعلام کرده که شرط اصلی برای تصویب نهایی این توافق، رفع تحریم‌ها است، چراکه در شرایط فعلی، تعهدات توافق (مانند کاهش تولید نفت و گاز) بدون دریافت کمک‌های مالی و فنی، تنها هزینه‌زا خواهد بود.

جمع بندی نهائی
_________

با توجه به تمام نکات مطرح‌شده در این گزارش ، جمع‌بندی نهایی این گزارش را در ۴ محور اصلی از این قرار انجام میدهیم :



۱. توافق پاریس، یک «فرصت اقتصادی» نه فقط یک «تعهد زیست‌محیطی»
این توافق در عمل، موتور محرک سرمایه‌گذاری سبز (۲.۱ تریلیون دلار در سال ۲۰۲۴)، ایجاد اشتغال (۱۴ میلیون شغل جدید) و دسترسی به منابع مالی ۳۰۰ میلیارد دلاری است. کشورهای عضو از آن به عنوان اهرمی برای رشد اقتصادی و ارتقای جایگاه جهانی استفاده می‌کنند.

۲. ایران؛ امضاکننده‌ای که به صف نپیوست
ایران توافق را امضا کرده اما به دلیل تحریم‌ها از تصویب آن خودداری کرده است. در شرایط فعلی، پیوستن بدون رفع تحریم‌ها، تعهدات سنگین (مانند کاهش تولید نفت و گاز) را بدون دریافت فناوری و بودجه بین‌المللی بر دوش کشور می‌گذارد که منطقی به نظر نمی‌رسد.

۳. تحلیل نهایی «نفع» در برابر «ضرر»

· در کوتاه‌مدت (شرایط کنونی): عدم پیوستن یک «شرِّ قابل‌درک» است؛ چون از تحمیل هزینه‌های سنگین یک‌سویه به اقتصاد جلوگیری می‌کند.
· در بلندمدت (چشم‌انداز ۱۰ تا ۲۰ ساله): این وضعیت به «ضرری راهبردی» تبدیل می‌شود. ایران از مزایای مالی صندوق‌های اقلیمی، سرمایه‌گذاری در انرژی پاک و همکاری فنی برای مهار بحران‌هایی مثل گردوغبار و کم‌آبی محروم می‌ماند. همچنین با اجرایی شدن مالیات مرزی کربن (CBAM) در اروپا، صادرات کشور با عوارض سنگین‌تری مواجه خواهد شد و انزوای دیپلماتیک ایران در مجامع جهانی عمیق‌تر می‌شود.

۴. سخن آخر

مسیر فعلی ایران، یک استراتژی انفعالی است که هزینه‌های زیست‌محیطی و اقتصادی آن در آینده، بسیار گران‌تر از هزینه‌های فوری پیوستن خواهد بود. به عبارت دقیق‌تر، عدم پیوستن تا زمانی که تحریم‌ها برداشته نشوند، توجیه‌پذیر است؛ اما این یک راهکار دائمی نیست. در صورت رفع تحریم‌ها، ورود فوری به این توافق می‌تواند یک «برگ برنده» برای عبور از بحران انرژی، بهبود محیط زیست و بازگشت به تعاملات بین‌المللی باشد. در غیر این صورت، ایران در آینده‌ای نه‌چندان دور، هم در صحنه اقتصاد جهانی و هم در مدیریت بحران‌های داخلی، زیان خواهد دید.

___________________________
تهیه و تدوین توسط :
کمیته صنعت ، معدن و تجارت
کانون مهندسین دانشکده فنی دانشگاه تهران
مهر ۱۴۰۵